4-ventielsbugel met kwintventiel

Adriaan Kragten

Met de formules die het verband geven tussen de toonhoogte, de geluidssnelheid en de tempertuur is eenvoudig aan te tonen dat een verandering van 18 °C resulteert in een toonverandering van ongeveer een halve toon. Een normale kamertemperatuur van 20 °C en een temperatuur van de ingeblazen lucht van ongeveer 33 °C resulteert in een gemiddelde temperatuur halverwege het instrument van ongeveer 25 °C. Hierop wordt normaal de hoofdstembuis afgesteld. Voor mijn bugel en mijn embuchure komt dit er op neer dat ik de hoofdstembuis ongeveer 8 mm moet uittrekken. Bij een lagere omgevingstemperatuur wordt de toon te laag en moet ik de hoofdstembuis dus wat verder induwen. Maar ik zit al snel tegen de grens van het stelbereik aan en ik kan daardoor maar een beperkte temperatuurdaling corrigeren.

Voor correctie van een halve toon is een verandering van ongeveer 6 % van de theoretische buislengte nodig. Voor een theoretische buislengte van 1480 mm voor trompet en bugel is dit dus ongeveer 89 mm. Dit heb ik op een bugel bij lange na niet tot mijn beschikking. Op een trompet is het gunstiger omdat daar vanwege de U-vorm van de hoofdstembuis voor elke mm verplaatsing naar achteren de dubbele buislengte toegevoegd wordt maar ook daar zul je bij grote temperatuursveranderingen, en vooral bij lage temperaturen, al snel aan de grens van het stelbereik komen omdat je de stembuis nu eenmaal niet verder in kan schuiven dan tot tegen de aanslag.

De dirigent waar ik het over had was zelf geen koperblazer en blijkbaar niet op de hoogte van de grote invloed van de temperatuur op de toonhoogte. Het kan ook zijn dat hij het eigenlijk wel wist maar er in de druk van een optreden geen rekening mee hield of het warmblazen een beetje teveel vertoning vond. Hij hoorde wel degelijk dat de zaak niet stemde maar weet dat aan de jeugdigheid van de spelers en realiseerde zich op dat moment denk ik niet dat je blaasinstrumenten niet moet stemmen als ze niet goed opgewarmd zijn. Nu mag dat voor de meesten van ons het intrappen van een open deur zijn maar ik betwijfel wel of veel mensen zich realiseren hoe sterk het effect eigenlijk is.

Adriaan Kragten

De formules die het verband geven tussen de frequentie, de geluidssnelheid, de relatieve luchtvochtigheid en de temperatuur gelden voor een constante luchttemperatuur in de gehele buis. Voor een trompet waar op gespeeld wordt geldt dit helemaal niet. De temperatuur is ongeveer 33 graden bij het mondstuk en bijna gelijk aan de omgevingstemperatuur bij de beker. Om een indruk te krijgen van het effect van de temperatuur op de toonhoogte ben ik uitgegaan van een temperatuur halverwege de buis van ongeveer 25 °C maar het is de vraag of dit juist is.

Om dit te testen heb ik mijn trompet ongeveer een half uur in de koelkast gelegd en die afgeregeld op 7 °C. Dit geeft t.o.v. de door mij aangenomen referentietemperatuur een temperatuurdaling van 18 °C en op basis van de formule verwachtte ik dat de toon ongeveer een halve toon zou zakken. Ik heb dit gecontroleerd en de toon zakt wel behoorlijk maar geen halve toon; ik schat ongeveer 2/3 van een halve toon. Het probleem is dus gelukkig niet zo erg als ik verwacht had.

Een probleem met deze proef is dat je de temperatuur van de ingeblazen lucht eigenlijk ook met 18 °C zou moeten verlagen om over de gehele buis dezelfde temperatuursgradiënt te houden maar dat gaat natuurlijk niet. Om de invloed van de omgevingstemperatuur op de toonhoogte te kunnen bepalen zijn veel gedetailleerdere temperatuursmetingen over de gehele buislengte nodig die vast al eens door iemand uitgevoerd zullen zijn.

In de formule die Erik geeft voor de verlenging die nodig is als functie van de temperatuursverandering staat °F (graden Fahrenheid). Een graad Fahrenheid is veel kleiner dan een graad Celsius (ik meen me te herinneren 4/9). Je moet in Nederland wel met graden Celsius rekenen waardoor de benodigde verlenging bij één graad temperatuursverandering veel groter is.

In mijn formule voor de frequentie wordt gerekend met graden Kelvin en 0 °C is 273 °K. Omdat je toch op tamelijk hoge waarden voor de temperatuur in °K uitkomt heeft een bepaalde fout in de referentietemperatuur in °C toch maar een beperkte invloed op de uiteindelijke frequentie

Het spelen bij hele lage temperaturen zal niet zo vaak voorkomen maar temperaturen van zo'n 35 °C kun je 's zomers geregeld tegenkomen en daarbij zal de hoofdstembuis toch behoorlijk uitgetrokken moeten worden. Bij een grote procentuele verlenging van de hoofdstembuis zou je echter de ventielstembuizen met dezelfde procentuele verhouding moeten uittrekken en ik denk niet dat veel mensen dit doen.

Wat ik ook gecontroleerd heb is of de door mij voorgestelde verlenging van 89 mm, ofte wel het 44,5 mm uitrekken van de hoofdstembuis van een trompet, wel een halve toon verlaging geeft en volgens mij klopt dit precies.

marnix · **Geregistreerd:** 20 maart 2002 12:00 **Berichten:** 5023

Had vandaag een repetitie met de kapel

Was eerst best wel vals in de sectie, maar met goed luisteren, is alles naar elkaar toe gekomen, en spelen we zuiver. Zonder kwintventiel en andere ongein. Gewoon onze oortjes open, en lekker luisteren en spelen.

Hele standaard bachjes en Kanstuls door elkaar heen. Klinkt mooi hoor.

erikveldkamp · **Geregistreerd:** 26 nov 2002 16:28 **Berichten:** 5688

Mijn gegevens komen uit het boekje "The Trumpet construction & performance" by Charles A. Macaluso. Dat boekje kan ik je aanraden.

4-ventielsbugel met kwintventiel

Wie is er online